Lồng ruột là một cấp cứu ngoại nhi thường gặp ở trẻ nhỏ. Lồng ruột xảy ra khi một đoạn ruột không ở vị trí bình thường mà “chui” vào trong lòng một đoạn ruột kế cận kèm theo là cả các mạch máu nuôi dưỡng đoạn ruột đó.
Hình 1: Hình ảnh lồng ruột
Nguyên nhân gây lồng ruột?
Cho đến nay, có tới 90% các ca lồng ruột không rõ nguyên nhân. Một số trường hợp xảy ra do các khối u, polyp của ruột. Các yếu tố này có thể làm thay đổi nhu động của ruột dẫn tới việc các đoạn ruột “chui” vào nhau. Viêm nhiễm của ruột cũng là một tác nhân thuận lợi cho lồng ruột xảy ra.
Trong một số nghiên cứu, người ta đã nhận thấy trẻ em bị nhiễm Rotavirus, loại virus thường gây nôn, tiêu chảy cấp ở trẻ hoặc các yếu tố như tiêu chảy kéo dài, các sẹo tổn thương ở ruột, dính ruột… cũng có thể là tác nhân gây lồng ruột.
Bất thường về giải phẫu ở ruột, tiền sử đã bị lồng ruột và trẻ em nam là những yếu tố dẫn tới nguy cơ cao bị lồng ruột.
Bệnh lồng ruột có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng hay gặp nhất là từ 5 – 9 tháng tuổi, đặc biệt là những trẻ bụ bẫm. Trẻ trên 2 tuổi, tỷ lệ mắc là khoảng 15%, tỷ lệ này càng giảm khi trẻ lớn lên, bệnh thường gặp ở trẻ trai với tỷ lệ 70% và thường gặp vào mùa đông xuân.
Ở Bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh tiếp nhận trung bình mỗi năm 400-500 trường hợp lồng ruột với độ tuổi trung bình thường gặp dưới 1 tuổi.
Khi bị lồng ruột trẻ có biểu hiện gì?
Trẻ thường khóc thét vì đau bụng, nôn mửa, bỏ bú, sau đó bụng trướng căng, đại tiện phân máu lẫn nhầy và có thể toàn máu tươi. Các triệu chứng có thể dịu bớt trong một khoảng thời gian ngắn, sau đó lại xuất hiện với mức độ nặng hơn: trẻ la hét, khóc thét từng cơn sau đó mệt lả, da xanh tái, tiểu ít, sốt cao, lờ đờ, hôn mê, dấu hiệu mất nước nặng cộng với các biểu hiện của nhiễm khuẩn nhiễm độc hoặc sốc do mất nước hay sốc nhiễm khuẩn.
Biến chứng sẽ gặp khi bị lồng ruột mà không được can thiệp kịp thời
Khi một đoạn ruột chui vào lòng một đoạn ruột khác sẽ dẫn tới tắc nghẽn, ứ trệ thức ăn phía trên khối lồng (hay hiện tượng tắc ruột, bán tắc ruột) cộng thêm các đoạn ruột luôn kèm theo là các mạch máu nuôi dưỡng nên khi lồng ruột xảy ra thì thường các mạch máu cũng bị tắc nghẽn theo. Đoạn ruột bị tắc sẽ nhanh chóng bị giãn to, mạch máu bị ứ trệ làm đoạn ruột bị thiếu máu, quá trình viêm nhiễm, phù nề, hoại tử, xuất huyết sẽ xảy ra.
Người ta thấy rằng trước 48 giờ, chỉ có khoảng 2,5% khối lồng bị hoại tử nhưng sau 72 giờ, tỷ lệ này đã lên tới 80%. Khi ruột bị hoại tử sẽ dẫn tới hiện tượng nhiễm khuẩn nhiễm độc nặng, sốc nhiễm khuẩn, thủng ruột gây viêm phúc mạc khiến bệnh nhi tử vong.
Khi trẻ bị lồng ruột sẽ điều trị như thế nào?
Trong trường hợp trẻ bị lồng ruột vào viện với các triệu chứng không rầm rộ, trên siêu âm là hình ảnh lồng ruột non trẻ có thể chưa cần can thiệp thủ thuật mà dùng các thuốc hỗ trợ: thụt tháo, giãn cơ trơn,… và kiểm tra lại sau 4-6 tiếng. Tại viện Sản Nhi Bắc Ninh tỷ lệ thành công khi điều trị bằng thuốc các trường hợp lồng ruột non vào khoảng 90%.
Khi trẻ vào viện với các triệu chứng rầm rộ nhưng chưa có các biến chứng như hoại tử ruột, thủng ruột, tắc ruột… hoặc điều trị bằng các thuốc hỗ trợ không hiệu quả sẽ được bơm hơi để tháo lồng. Đây là một thủ thuật có tỷ thành công khá cao, tương đối an toàn giúp trẻ tránh được cuộc phẫu thuật.
Sau khi tháo lồng thành công, trẻ có thể ăn uống lại ngay sau khi tỉnh táo hoàn toàn (thường 2 tiếng sau thủ thuật). Trẻ được theo dõi các triệu chứng đau bụng, nôn, sốt, đi ỉa … để phát hiện lồng ruột tái phát hay biến chứng tháo lồng.
Trong trường hợp bơm hơi tháo lồng thất bại, trẻ có chỉ định phẫu thuật. Trẻ có thể được mổ mở hoặc mổ nội soi, tuy nhiên khi tháo lồng thất bại khả năng mổ nội soi tháo lồng rất khó khăn nên tại BV Sản Nhi Bắc Ninh thì mổ mở là lựa chọn đầu tiên. Trong quá trình phẫu thuật, nếu thấy ruột còn hồng hào, trẻ sẽ được tháo lồng. Ngược lại khi ruột đã hoại tử, hay thủng, trẻ sẽ được cắt bỏ đoạn ruột hư và khâu nối ruột. Phẫu thuật còn giúp giải quyết các nguyên nhân thực thể như nang ruột đôi, polip, túi thừa Meckel…. Sau phẫu thuật trẻ được tạm nhịn ăn 1-2 ngày, tiếp tục bù nước điện giải, kháng sinh, giảm đau, chăm sóc vết mổ mỗi ngày, cắt chỉ sau 1 tuần. Trẻ thường được xuất viện sau khoảng 5-7 ngày điều trị.
Với số lượng tiếp nhận trung bình 400-500 trường hợp lồng ruột mỗi năm tỷ lệ tháo lồng thành công tại bệnh viện Sản Nhi > 95%, đặc biệt có những trường hợp đến muộn với biểu hiện nặng nề ỉa máu, mất nước,… chúng tôi vẫn tiến hành tháo lồng thành công với sự hỗ trợ của màn Xquang tăng sáng trong quá trình tháo lồng. Trung bình mỗi năm, BV Sản Nhi Bắc Ninh phẫu thuật tháo lồng cho 2-3 trẻ, thường là các trẻ đến muộn khi đã có ỉa máu và mất nước điện giải nặng,… tất cả các trường hợp này đều được xử lý mà chưa cần cắt nối ruột, người bệnh hồi phục tốt sau mổ.
Cách nào phòng tránh?
Do nguyên nhân thực sự gây lồng ruột ở trẻ chưa được rõ ràng nên không có biện pháp dự phòng đặc hiệu nào. Vì vậy, cách tốt nhất vẫn là nhanh chóng nhận biết các dấu hiệu bất thường ở trẻ để phát hiện sớm lồng ruột, tránh các biến chứng nguy hiểm do căn bệnh này gây ra. Bố mẹ cần đưa trẻ đi khám ngay khi có các triệu chứng như quấy khóc từng cơn, trong cơn trẻ ưỡn người, kèm theo nôn trớ nhiều, ỉa máu để được các bác sĩ thăm khám tránh để lại hậu quả nặng nề cho trẻ.
Trong trường hợp trẻ bị lồng ruột tái phát nhiều lần trong 1 năm trẻ cần được làm các xét nghiệm đánh giá nguyên nhân thực thể: polyp, u hồi tràng, đại tràng,… gây lồng ruột để có hướng xử trí kịp thời tùy theo nguyên nhân.
Đặng Thế Quỳnh – Khoa Ngoại nhi