Ống động mạch là cấu trúc mạch nối giữa động mạch phổi và động mạch chủ. Ở hầu hết trẻ sơ sinh đủ tháng ống động mạch đóng ở thời điểm 48 giờ tuổi. Ống động mạch mở > 72 giờ tuổi được coi là tồn tại ống động mạch hay còn ống động mạch.

Triệu chứng lâm sàng

Triệu chứng tim mạch

– Thổi liên tục, nhưng thường gặp là thổi tâm thu.

– Mạch ngoại vi nẩy mạnh.

– Mỏm tim đập mạnh trên lồng ngực.

– Suy tim xung huyết: nhịp tim nhanh, khó thở, gan to, tiểu ít. Thời gian làm đầy mao mạch kéo dài trong trường hợp suy tim nặng, giảm cung lượng tim.

Triệu chứng hô hấp

– Suy hô hấp nặng lên, không cai được máy thở, thở máy trên 3-4 ngày

– Ngừng thở kéo dài cần hô hấp hỗ trợ trên bệnh nhân tự thở trước đó.

– Chảy máu phổi.

Triệu chứng tiêu hoá

– Giảm dung nạp sữa phải nhịn ăn đường miệng.

– Dấu hiệu nghi ngờ viêm ruột hoại tử hoặc viêm ruột hoại tử thực sự.

Triệu chứng cận lâm sàng

Siêu âm tim mạch

Hình ảnh siêu âm tim trong còn ống động mạch

Việc chẩn đoán còn ống động mạch chủ yếu dựa trên siêu âm tim mạch. Siêu âm thường quy vào ngày thứ 2 – 3 sau đẻ cho tất cả các trẻ đẻ non suy hô hấp và các trẻ đẻ non < 28 tuần. Xác định ống động mạch, kích thước ống động mạch, shunt qua ống động mạch, tỷ lệ đường kính nhĩ trái/đường kính động mạch chủ. Dòng chảy qua nhánh động mạch phổi trái bằng Doppler liên tục. Dòng chảy qua động mạch chủ xuống, động mạch não trước, động mạch thận (dòng phụt ngược trên Doppler liên tục).

X-quang tim phổi

– Với ống động mạch nhỏ, vừa có thể không có thay đổi trên x-quang tim phổi.

– Với ống động mạch lớn, có thể thấy tăng máu lên phổi, bóng tim to trong trường hợp suy tim.

Điều trị

Biện pháp chung:

– Hạn chế dịch: Điều chỉnh theo cân nặng của bệnh nhân, cho phép mất từ 10 – 15% cân nặng lúc đẻ. Hạn chế nước còn 75% nhu cầu nước và không vượt quá 130ml/kg/ngày nếu ống động mạch đã có biểu hiện triệu chứng.

– Tối ưu hoá việc oxy hoá vì tác dụng co thắt ống động mạch của oxy, duy trì bão hoà oxy khoảng 90-96% trong quá trình dùng thuốc.

– Điều chỉnh huyết sắc tố, duy trì hematocrit 35-40%.

– Không sử dụng thường xuyên Lasix vì nó làm giảm khả năng đóng tự nhiên của ống động mạch khi dùng kéo dài do làm tăng khả năng sản xuất ra PGE2 ở thận. Nếu cần phải dùng thì nên dùng liều tối thiểu 0,5mg/kg/ngày.

Thuốc ức chế Cyclooxygenase: Indomethacin, Ibuprofen

Chỉ định điều trị:

– Còn ống động mạch của trẻ đẻ non với có ý nghĩa về mặt huyết động trên siêu âm (ống động mạch với shunt từ trên trung bình).

– Và/hoặc có triệu chứng lâm sàng nghi ngờ còn ống động mạch, trẻ cần hỗ trợ hô hấp, nhu cầu oxy trên 30%, suy hô hấp nặng lên, không cai được máy thở, thở máy >3-4 ngày, tăng nhu cầu hô hấp so với thời điểm trước (ví dụ: ↑ FiO2: 15%), ngừng thở kéo dài, chảy máu phổi .

Chống chỉ định:

– Suy thận: nước tiểu < 0,6ml/kg/h; ure máu > 30mg/dl; creatinin> 1,8mg/dl.

– Chảy máu: xuất huyết tiêu hoá, xuất huyết não thất độ 3-4, tiểu cầu <60.000/ml.

– Viêm ruột hoại tử, xuất huyết tiêu hoá.

– Tăng áp phổi, shunt đảo chiều, tim bẩm sinh phụ thuộc ống.

Cách điều trị:

INDOMETHACIN

– Liều điều trị: 0,1 – 0,2 mg/kg/liều x 3 liều cách nhau 12 – 24 giờ. Liều được khuyến cáo dùng: 0,2mg/kg mỗi 12 giờ.

– Một số tác giả khuyến cáo sử dụng liều indomethacin theo lứa tuổi và cân nặng:

Trẻ dưới 48 giờ tuổi: liều 0,1 mg/kg.
Trẻ từ 48 giờ – 7 ngày tuổi: 0,2 mg/kg.
Trẻ trên 1 tuần tuổi: 0,25 mg/kg.

IBUPROFEN

– Đường tĩnh mạch hoặc đường uống.

– Liều dùng: 10 mg/kg/liều đầu, 5mg/kg/liều x 2 liều, các liều cách nhau 24 giờ.

– Một số tác giả khuyến cáo sử dụng đường uống với liều: 10 mg/kg/liều x 3 liều, cách nhau 24 giờ.

Đợt dùng thuốc thứ hai: chỉ định trong trường hợp sau điều trị đợt thuốc thứ nhất không có hiệu quả hoặc ống bị mở trở lại.

PARACETAMOL

– Một số nghiên cứu cho thấy paracetamol có tác dụng đóng ống động mạch, tuy nhiên vấn đề này còn có nhiều tranh cãi và còn đang được tiếp tục nghiên cứu.

– Liều: 15 mg/kg/lần x 4 lần/ngày cách 6 giờ x 3-7 ngày.

Theo dõi điều trị:

– Sinh hoá: điện giải đồ, ure, creatinin hằng ngày khi dùng thuốc.

– Nước tiểu: duy trị lượng nước tiểu > 1,5 ml/kg/giờ.

– Cân bằng dịch vào – ra: cân nặng bệnh nhân hàng ngày, tránh tăng cân trong quá trình điều trị.

– Siêu âm khi kết thúc điều trị.

Điều trị ngoại khoa:

Can thiệp ngoại khoa trong còn ống động mạch

Chỉ định:

– Trẻ có chống chỉ định điều trị nội khoa.

– Sau điều trị nội khoa thất bại.

Chống chỉ định:

– Tim bẩm sinh phụ thuộc ống động mạch.

– Tăng áp động mạch phổi nặng, shunt đổi chiều.

– Tình trạng nhiễm trùng nặng, bệnh quá nặng.

Phòng bệnh

– Corticoid trước sinh: làm ức chế hoạt tính của phospholipase A2, làm giảm tổng hợp Prostaglandins và làm giảm tính nhậy cảm của ống động mạch với Prostaglandin, giảm có ý nghĩa bệnh còn ống động mạch có triệu chứng.

– Hạn chế dịch trong tuần đầu sau sinh, tránh không sụt cân hoặc tăng cân trong giai đoạn sụt cân sinh lý, kiểm soát cân bằng dịch điện giải, dịch cung cấp < 130 ml/kg/ngày.

– Điều trị tốt nhiễm khuẩn mẹ thai, phòng chống nhiễm khuẩn.

– Điều trị phòng ống động mạch bằng thuốc ức chế Cyclooxygenase

Bác sĩ CKII. Vũ Thị Thanh Hiếu – phòng KHTH

——————————————————————————————–