Trẻ tự kỷ và rối loạn tiêu hóa: Mối liên hệ ít ai ngờ đến

Tự kỷ là rối loạn có thể xuất hiện sớm ở trẻ em với các biểu hiện lâm sàng đặc trưng như các hành vi lặp lại, thiếu hụt các kỹ năng xã hội và ngôn ngữ. Ngoài các dấu hiệu tự kỷ nêu trên, trẻ tự kỷ còn có thể có những biểu hiện lâm sàng khác như lo âu, co giật, động kinh, rối loạn vị giác, âm thanh, giấc ngủ, tăng động giảm chú ý và có các vấn đề về hệ tiêu hóa.

Đây là một trong những vấn đề sức khỏe ít được chú ý nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng cuộc sống và khả năng tiếp nhận giáo dục của trẻ. Hiểu được mối liên hệ giữa tự kỷ và hệ tiêu hóa sẽ giúp phụ huynh và giáo viên áp dụng phương pháp dạy trẻ tự kỷ hiệu quả hơn, đồng thời góp phần cải thiện toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần cho trẻ.

Mối liên hệ giữa tự kỷ và rối loạn tiêu hóa là gì?

Các nghiên cứu gần đây cho thấy, có sự kết nối chặt chẽ giữa hệ vi sinh vật đường ruột và hoạt động của não bộ, được gọi là “trục ruột – não”. Ở những trẻ tự kỷ, sự mất cân bằng hệ vi sinh trong đường ruột có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm trạng, hành vi và thậm chí là khả năng nhận thức của trẻ.

Các triệu chứng thường gặp ở trẻ tự kỷ bị rối loạn tiêu hóa bao gồm:

Thiếu chất
Biếng ăn hoặc ăn uống không đúng giờ giấc
Táo bón

Trẻ bị rối loạn tiêu hóa thường dễ cáu gắt, khó tập trung và có biểu hiện hành vi tiêu cực – điều này khiến cho việc dạy trẻ tự kỷ hiệu quả trở nên khó khăn hơn nhiều nếu không xử lý kịp thời vấn đề sức khỏe này.

Nguyên nhân của các rối loạn tiêu hóa ở trẻ tự kỷ

Vì Sao Rối Loạn Tiêu Hóa Lại Phổ Biến Ở Trẻ Tự Kỷ?

Ngoài việc hấp thụ các chất dinh dưỡng, hệ tiêu hóa đóng một vai trò quan trọng trong việc sản xuất các chất hóa học của não chi phối sự phát triển của cơ thể. Trên thực tế, ruột tạo ra hơn 90% serotonin của cơ thể, là chất dẫn truyền thần kinh ảnh hưởng chính đến ngôn ngữ, cảm giác thèm ăn, giấc ngủ và tâm trạng. Những hành vi lặp lại, sở thích hạn hẹp là biểu hiện thường thấy ở trẻ tự kỷ và cũng có thể là lý do ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến thói quen ăn uống của trẻ tự kỷ, dẫn đến những mối lo ngại về sức khỏe. Những nguyên nhân chính bao gồm:

Trẻ chỉ ăn một vài loại thức ăn (kén ăn), thích thức ăn đã qua chế biến kỹ, ăn ít trái cây, rau và ngũ cốc nguyên hạt. Ngoài ra, việc thay đổi chế độ ăn cũng sẽ gặp khó khăn khi trẻ đã quen với việc ăn uống như trên
Trẻ tự kỷ khó giao tiếp cũng gây khó khăn trong việc diễn đạt cho người khác hiểu về lựa chọn chế độ ăn uống phù hợp với mình từ đó dẫn đến các rối loạn về tiêu hóa.
Tác dụng phụ của thuốc: Nguyên nhân này đến từ các loại thuốc trẻ sử dụng để điều trị chứng tự kỷ. Một số loại thuốc kích thích thần kinh khi dùng cho trẻ tự kỷ có thể làm giảm cảm giác thèm ăn, dẫn đến làm giảm lượng thức ăn, ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của trẻ

Sự hiện diện của rối loạn tiêu hóa đặt ra câu hỏi về mối liên quan có thể có của chúng với mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng tự kỷ. Theo một nghiên cứu mới, những đứa trẻ dưới 3 tuổi mắc hội chứng rối loạn tự kỷ sẽ có nguy cơ mắc các triệu chứng về tiêu hóa như táo bón, tiêu chảy và dị ứng thực phẩm cao hơn những đứa trẻ phát triển bình thường cùng lứa tuổi.

Cụ thể, trẻ tự kỷ từ 6 đến 18 tháng tuổi có nguy cơ mắc táo bón cao hơn 2,7 lần, dị ứng thực phẩm 1,7 lần và tiêu chảy 1,2 lần so với những đứa trẻ phát triển bình thường. Đặc biệt, khi trẻ tự kỷ từ 18 đến 36 tháng tuổi sẽ có tỷ lệ bị tiêu chảy, dị ứng thực phẩm cao gấp 2.0 lần, táo bón gấp 1,6 lần so với những đứa trẻ cùng độ tuổi phát triển bình thường.

Biểu hiện của các rối loạn tiêu hóa ở trẻ tự kỷ.

Biểu hiện lâm sàng của các bệnh lý đường tiêu hóa ở trẻ rối loạn tự kỷ có thể khác với trẻ bình thường. Hầu hết các bằng chứng cho thấy rối loạn chức năng tiêu hóa thường gặp ở trẻ tự kỷ cao hơn ở nhóm đang phát triển bình thường, cụ thể là:

Thiếu chất: Trẻ tự kỷ thường nhạy cảm quá mức với mùi vị, màu sắc và kết cấu của thức ăn. Chúng có thể hạn chế hoặc tránh hoàn toàn một loại, thậm chí cả nhóm thực phẩm nào đó, chẳng hạn như các món ăn có hương vị nồng, mạnh, có kết cấu trơn, mềm hay là loại trái cây, rau củ nhất định.
Biếng ăn: Trẻ tự kỷ có thể khó tập trung vào một nhiệm vụ trong thời gian dài. Vì thế, việc yêu cầu trẻ ngồi im tại chỗ và ăn một bữa từ đầu đến cuối ít nhiều sẽ gặp khó khăn.
Táo bón: Là một dấu hiệu tự kỷ thực thể và vấn đề này phát sinh từ việc trẻ lựa chọn thực phẩm hay hạn chế, không ăn rau, ít hoạt động thể chất hoặc cũng có thể do tác dụng phụ của thuốc gây ra.

Các phương pháp khắc phục rối loạn tiêu hóa ở trẻ tự kỷ

Lựa chọn chế độ ăn hợp lý cho trẻ tự kỷ

Trẻ tự kỷ không nên ăn gì?

– Bột mì, bột ngũ cốc, đường, chất kích thích. Theo các nhà nghiên cứu cũng như trải nghiệm của đại đa số phụ huynh có con bị tự kỷ: những chất như gluten, carbohydrate, casein có nhiều trong ngũ cốc, bột mì, đường là những thành phần dễ làm trẻ tự kỷ bị kích thích thần kinh. Khi sử dụng những thực phẩm này, ở đại đa số hệ thần kinh của trẻ tự kỷ đều bị kích thích khiến trẻ có biểu hiện tăng động, cười hoặc bùng nổ tâm lý liên tục mà không rõ nguyên nhân. Vì vậy cha mẹ nên hạn chế tối đa hoặc dùng với số lượng ít những sản phẩm có thành phần từ bột mì, lúa mạch, đường, cà phê…

– Về nước uống: Không nên uống các loại sữa tươi, đặc biệt là các loại thức uống có đường, các loại nước ngọt, nước có ga, các loại nước có chất kích thích như cà phê vì trong đó rất nhiều đường và phẩm màu nhân tạo có ảnh hưởng đến bộ não của trẻ. Thay vào đó có thể dùng các loại sữa từ thực vật hữu cơ, không bổ sung đường, không chứa gluten, casein như: sữa dừa, sữa gạo, sữa khoai tây, nước ép hoa quả..

– Hoa quả: Hạn chế cho trẻ ăn các loại quả có múi như: cam, chanh, bưởi… bởi trong những loại quả này có chứa hàm lượng các chất lên men, gây tích tụ nấm khiến trẻ mất ngủ, không kiểm soát được hành vi.

– Thuốc: Tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng thuốc ngủ để hệ thần kinh của trẻ không bị kích thích. Chỉ sử dụng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ và khám khi có biểu hiện bất thường

Trẻ tự kỷ nên ăn gì?

– Rất nhiều trẻ tự kỷ gặp vấn đề về hệ tiêu hóa như tiêu chảy, táo bón…Vì vậy, hãy bổ sung các thức ăn giàu omega 3, probiotics, prebiotic có trong sữa chua, các sản phẩm từ hạt lanh, cá béo, thực phẩm lên men, thực phẩm giàu chất xơ và prebiotic chuối, măng tây, thực phẩm chứa củ cây rau diếp xoăn…Tuy nhiên, nên tìm các loại không đường hoặc rất ít đường.

– Nên thêm nhiều hành tây, tỏi vào trong khẩu phần ăn của trẻ vì hành tây kích thích hệ miễn dịch ở trẻ, tỏi có khả năng chống nấm, những ký sinh gây hại và virus. Dầu oliu, axit oleic sẽ giúp hệ thống miễn dịch của trẻ hiệu quả. Ngoài ra, nghệ vàng, bí đỏ cũng là một loại thực phẩm rất tốt cho những người có hội chứng tự kỷ vì trong nghệ và bí đỏ có chất chống viêm, kháng khuẩn, chống nấm và làm tăng cường hệ thống miễn dịch, chống lại các vi khuẩn gây bệnh.

– Tăng cường các loại quả mọng tươi có chứa nitrilosides, vitamin A như: táo, xoài, dưa đỏ, mơ, khoai lang, bí đỏ, ngọn bí và rau xanh các loại.

Các phương pháp giúp cải thiện việc ăn uống cho trẻ tự kỉ

Không nên ép trẻ ăn những đồ mà trẻ không thích vì trẻ rất dễ bị kích động, nổi cáu khi phải ăn những đồ đó, đôi khi gây cho trẻ tâm lý sợ ăn.
Tập cho trẻ ăn món mới thì nên trộn thức ăn đó với thức ăn trẻ đang thích rồi tăng lên từ từ. Nếu trẻ không muốn dùng thìa (muỗng) thì nên đưa cho trẻ cái thìa không chứa thức ăn trước hai lần. Trẻ nghĩ thìa trống nên không chống lại chuyện đút thìa vào miệng. Đến lần thứ ba mới đưa một ít thức ăn vào thìa. Tương tự, cha mẹ muốn đưa loại thức ăn mới thì nên để sẵn thức ăn đó trên bàn, cho trẻ đụng vào, ngửi, liếm, cắn một miếng và cho trẻ nuốt. Có thể mất một ngày hoặc một tuần để trẻ quen với sự thay đổi này.
Bên cạnh đó, không nên ép trẻ ăn đúng giờ theo người bình thường vì ở trẻ tự kỷ việc phải ăn uống đúng giờ là điều rất khó khăn, đặc biệt là với những trẻ từ 2 -3 tuổi.

Trần Thị Ngọc Anh- Khoa Nội nhi tổng hợp

——————————————————————————————–